Gợi ý để viết phần Literature Review (2)

Ở bài trước, tôi có nói rằng trước khi viết literature review, người viết cần xác định các key concepts liên quan đến topic của mình, tìm hiểu quá trình phát triển của các concepts này và quan trọng nhất là dần hình thành một argument cho bài review. Nhưng có argument rồi thì bắt đầu viết từ đâu?

Đây có lẽ lại là một vấn đề khác. Nhiều sinh viên đọc được khá nhiều papers, highlight cũng rất nhiều, download về máy vài chục hoặc thậm chí vài trăm articles, nhưng khi mở một file Word mới ra lại không biết nên viết câu đầu tiên như thế nào. Tình trạng này khá bình thường. Lý do là vì đọc literature và viết literature review thực ra là hai công việc khác nhau. Giả sử tôi đang muốn nghiên cứu về learning motivation của sinh viên học tiếng Anh. Sau một thời gian tìm kiếm, tôi có trong tay khoảng 30 papers. Tôi đọc từng paper, biết paper A nói gì, paper B tìm được kết quả gì, paper C dùng phương pháp nào. Nhưng nếu tôi bắt đầu viết theo đúng thứ tự mình đã đọc thì khả năng cao sẽ thành một đoạn như thế này:

Tác giả A nghiên cứu learning motivation và tìm thấy X. Tác giả B cũng nghiên cứu learning motivation nhưng tìm thấy Y. Trong một nghiên cứu khác, tác giả C cho rằng Z. Tác giả D thực hiện nghiên cứu với 300 sinh viên và kết quả cho thấy...

Viết như vậy không hẳn là sai. Nhưng nếu cả lit review được viết theo cách này thì cuối cùng chúng ta có một bản tóm tắt 30 papers, chứ chưa chắc đã có một literature review. Một lit review cần cho người đọc thấy 30 papers đó cùng nói với nhau điều gì và quan trọng hơn là người viết hiểu gì từ cuộc nói chuyện đó. Đây thường được gọi là synthesis. Thay vì lần lượt kể lại từng nghiên cứu, ta tìm mối liên hệ, điểm giống nhau, khác nhau, sự phát triển, tranh luận hoặc những vấn đề chưa được giải quyết giữa các nghiên cứu. Đây cũng là điểm được nhấn mạnh trong khá nhiều tài liệu hướng dẫn về viết literature review. Vậy có thể bắt đầu như thế nào?

1. Đừng bắt đầu bằng việc viết. Hãy bắt đầu bằng một câu hỏi

Nghe có vẻ hơi ngược, nhưng trước khi viết một section trong lit review, tôi thường tự hỏi:

Mình muốn người đọc hiểu điều gì sau khi đọc xong section này?

Ví dụ, nếu heading của tôi chỉ đơn giản là: Learning motivation, thì gần như cái gì liên quan đến motivation cũng có thể đưa vào đây. Definition cũng được, theories cũng được, factors cũng được, kết quả nghiên cứu trước đây cũng được. Viết một lúc rất dễ bị lan man.

Nhưng nếu câu hỏi của tôi là: Các nghiên cứu trước đây đã giải thích learning motivation của người học ngoại ngữ như thế nào và những cách giải thích này thay đổi ra sao? thì việc đọc và viết lập tức có direction rõ hơn. Lúc đó, tôi không cần đưa tất cả những gì mình biết về motivation vào section này. Tôi chỉ quan tâm đến những literature giúp trả lời câu hỏi trên. Nói cách khác, topic cho ta biết mình đang viết về cái gì, nhưng question giúp ta quyết định cái gì cần được viết. Điều này cũng giải thích tại sao argument trong lit review rất quan trọng. Research literature rất lớn. Nếu người viết không có câu hỏi hoặc một line of argument nào để dẫn đường thì rất dễ biến literature review thành nơi chứa tất cả những gì mình đã đọc.

2. Gom các papers theo ý, đừng gom theo tác giả

Giả sử 30 papers của tôi sau khi đọc có thể tạm chia thành một số nhóm:

• papers giải thích motivation chủ yếu từ internal factors;
• papers nhấn mạnh external factors;
• papers cho rằng hai nhóm yếu tố này tương tác với nhau;
• papers tập trung vào influence của teachers;
• papers nói nhiều đến learning environment;
• một số papers gần đây lại xem motivation như một thứ thay đổi theo thời gian và context.

Đây mới là lúc tôi bắt đầu nhìn thấy cấu trúc của literature, thay vì nhìn thấy 30 articles riêng lẻ. Một cách khá đơn giản là tạo một cái table. Không cần phức tạp, Excel hay Word đều được.

Điều quan trọng ở đây là column cuối cùng. Nếu chỉ note lại paper nói gì, ta đang ghi chép. Nếu bắt đầu note paper này giúp ích gì cho argument của mình, ta đang chuẩn bị viết literature review. Cách làm này cũng giúp tránh một tình trạng tôi gặp khá thường xuyên ở sinh viên là đọc một paper rất hay nên cố tìm mọi cách đưa nó vào thesis, mặc dù paper đó thực ra chẳng đóng góp gì đáng kể cho argument mình đang xây dựng. Nên lưu ý là không phải paper nào mình đọc cũng cần phải xuất hiện trong bài viết của mình.

3. Xây một cái khung trước

Sau khi nhóm literature lại, tôi thường chưa viết paragraph ngay mà viết một cái khung rất ngắn. Ví dụ:

2.1 Understanding learning motivation

• Khái niệm motivation ban đầu thường được nhìn tương đối đơn giản.
• Sau đó xuất hiện nhiều cách phân chia và giải thích khác nhau.
• Các nghiên cứu sau này chú ý nhiều hơn đến interaction giữa individual và contextual factors.
• Vì vậy motivation không nên được xem là một đặc điểm cố định của người học.
• Cách hiểu này phù hợp với nghiên cứu hiện tại vì...

Đến đây thực ra tôi đã có phần quan trọng nhất của section. Các papers sẽ được đưa vào để support, challenge hoặc develop những points này, chứ không phải các points được tạo ra chỉ để mình có chỗ đưa papers vào. Có một khác biệt khá lớn giữa hai cách suy nghĩ này.

Cách thứ nhất là:

Tôi có 30 papers. Bây giờ phải viết về 30 papers này thế nào?

Cách thứ hai là:

Tôi có một argument. Trong 30 papers này, những papers nào giúp tôi xây dựng argument đó?

Cá nhân tôi thấy cách thứ hai dễ viết hơn rất nhiều.

4. Một paragraph nên có “việc” để làm

Khi có khung rồi, ta mới bắt đầu viết paragraph. Một paragraph trong lit review không nhất thiết phải có một công thức cố định. Nhưng tối thiểu tôi thường muốn biết paragraph đó đang làm nhiệm vụ gì. Ví dụ paragraph này muốn chứng minh rằng:

Các nghiên cứu hiện nay không còn xem motivation hoàn toàn là một đặc điểm ổn định bên trong người học.

Vậy tôi sẽ tìm trong literature:

• ai vẫn nhìn motivation chủ yếu từ individual factors?
• ai đưa thêm contextual factors?
• các empirical studies support cách nhìn nào?
• có kết quả nào contradict nhau không?
• sự khác nhau đó có thể do context, participants hay cách đo motivation không?

Lúc này một paragraph có thể diễn ra theo logic:

claim → evidence → comparison → interpretation → link

Chẳng hạn, thay vì:

Study A cho rằng X. Study B cho rằng Y. Study C tìm thấy Z.

ta có thể xây theo kiểu:

Một nhóm nghiên cứu nhìn motivation chủ yếu như những yếu tố xuất phát từ bản thân người học. Tuy nhiên, các nghiên cứu sau đó cho thấy cách giải thích này có thể chưa đầy đủ khi cùng một người học thể hiện mức độ motivation rất khác nhau trong những learning contexts khác nhau. Một số nghiên cứu vì thế chuyển sự chú ý sang sự tương tác giữa đặc điểm cá nhân và môi trường học tập. Nhìn theo hướng này, sự khác nhau giữa các kết quả trước đây có thể không nhất thiết là mâu thuẫn mà có thể phản ánh sự khác nhau về context trong đó motivation được quan sát.

Dĩ nhiên đây chỉ là một ví dụ minh họa. Khi viết thật, mỗi claim phải có evidence và citations tương ứng. Nhưng điểm quan trọng là ở paragraph thứ hai, tác giả vẫn tồn tại. Người viết không chỉ đứng bên cạnh để giới thiệu lần lượt xem các researchers khác nói gì. Người viết đang chọn evidence, đặt các nghiên cứu cạnh nhau, chỉ ra relationships và từ đó đưa ra một interpretation. Đó chính là một phần quan trọng của synthesis. 

5. Đừng cố “critical” bằng cách chê các nghiên cứu khác

Một vấn đề khác là sinh viên thường được yêu cầu viết một critical literature review. Chữ critical đôi khi làm người mới nghiên cứu nghĩ rằng mình phải tìm weaknesses của từng study. Thế là sau mỗi paper lại có một câu:

However, this study has some limitations...

Sau vài chục lần “however”, lit review trở thành một danh sách các lỗi của người khác. Critical review theo tôi nên được hiểu rộng hơn. Ví dụ ta có thể hỏi:

• Vì sao các studies lại có kết quả khác nhau?
• Các researchers đang dùng cùng một definition hay thực ra đang nói về những things khác nhau?
• Một theory được xây dựng trong context A có được áp dụng nguyên vẹn vào context B hay không?
• Các studies dùng methods khác nhau có dẫn đến những cách nhìn khác nhau không?
• Có group nào được nghiên cứu rất nhiều nhưng group khác gần như chưa được quan tâm?
• Một assumption nào đó có được mọi người cứ thế chấp nhận mà ít khi kiểm tra lại không?

Đôi khi một study rất tốt và chẳng có lỗi gì đáng kể để ta “chê”. Nhưng khi đặt nó cạnh những studies khác, chúng ta vẫn có thể nhìn thấy một limitation của cả body of literature. Critical thinking trong lit review vì thế không chỉ nằm ở việc đánh giá từng paper. Nó còn nằm ở khả năng nhìn được patterns, relationships, assumptions và gaps khi nhiều papers được đặt cạnh nhau. Các hướng dẫn về literature review cũng nhấn mạnh việc xác định debates, differences, gaps và contribution của các nghiên cứu trong quan hệ với nhau, thay vì chỉ đánh giá từng nguồn riêng lẻ. 

6. Viết rồi quay lại đọc, chứ không phải đọc xong mới viết

Có lẽ đây là điểm quan trọng nhất. Nhiều người đặt mục tiêu như: Tôi sẽ đọc literature cho thật đầy đủ rồi mới bắt đầu viết. Rất tiếc là trong nhiều topic, có lẽ sẽ không bao giờ có thời điểm chúng ta cảm thấy mình đã đọc “đủ”. Một cách thực tế hơn là:
đọc → note → nhóm ý → viết thử → thấy thiếu → đọc tiếp → sửa argument → viết lại. Quá trình này có thể lặp lại rất nhiều lần. Thậm chí trong lúc viết, ta phát hiện một concept mà trước đó mình nghĩ là rất quan trọng hóa ra không giúp gì nhiều cho research question. Ngược lại, một issue mình không để ý lúc đầu lại trở thành một phần quan trọng của argument. Điều này không có nghĩa là topic của mình có vấn đề. Nó chính là quá trình research.

Trong bài trước, tôi có nói rằng khung lập luận ban đầu luôn phải sẵn sàng để thay đổi trong quá trình review. Đến giai đoạn viết, điều này càng rõ hơn. Literature review không phải là việc thu thập đủ references rồi “đóng gói” chúng lại. Việc đọc và viết chính là quá trình chúng ta dần hiểu topic của mình rõ hơn. Có thể nói một cách đơn giản thế này: Đừng bắt đầu lit review bằng câu hỏi “Tôi đã đọc được bao nhiêu papers?” Hãy bắt đầu bằng: “Sau khi đọc những papers này, tôi đang muốn nói điều gì?”
Khi trả lời được câu hỏi đó, việc viết thường sẽ dễ hơn khá nhiều.

Lưu ý: Loạt bài này nói về quá trình viết phần literature review trong một thesis, dissertation hoặc research paper thông thường. Nếu thực hiện một systematic literature review, scoping review, meta-analysis hay các dạng review dùng chính literature làm data để trả lời research questions thì yêu cầu về search strategy, inclusion/exclusion criteria, screening, appraisal và reporting sẽ khác và chặt chẽ hơn.